Achtergrond

Wat houdt het gebiedsprogramma Wijboschbroek in?

Wijboschbroek en de directe omgeving herbergen actuele en potentiële waarden op het gebied van natuur, cultuur en landschap. Er zijn diverse initiatieven om deze waarden te versterken. Het gebiedsprogramma voegt de initiatieven van de diverse partijen samen tot één integrale visie voor de ontwikkeling van het gebied. Het gebiedsprogramma is uiteindelijk een intentieverklaring van alle betrokken partijen om ieder voor zich de projecten in het gebied van het Wijboschbroek uit te voeren en daarbij samen te werken daar waar mogelijk en anders gezamenlijk op te trekken.

Wat is een natte natuurparel?
Dat is een belangrijk nat natuurgebied met bijzondere ecologische waarden die afhankelijk zijn van water. De meeste van deze gebieden zijn verdroogd en ook de waterkwaliteit en de
inrichting van de beken en kreken laten te wensen over. Hierdoor zijn er te weinig dier- en plantensoorten en de kwetsbare soorten zijn vaak al helemaal verdwenen. Met maatregelen om de grondwaterstand te verhogen, de kwel te herstellen en de waterkwaliteit te verbeteren worden deze natte natuurparels hersteld. Zo kunnen deze bijzondere natte natuurgebieden weer uitgroeien tot echte parels van Brabant.

Het gebied Wijboschbroek is door de provincie Noord-Brabant aangewezen als natte natuurparel. Dit zijn belangrijke natte natuurgebieden met bijzondere ecologische waarden die afhankelijk zijn van water. De meeste van deze gebieden zijn verdroogd en ook de waterkwaliteit en de inrichting van de beken en kreken laten te wensen over. Hierdoor zijn er te weinig dier- en plantensoorten en de kwetsbare soorten zijn vaak al helemaal verdwenen. Om de natte natuurparels te herstellen wordt bekeken welke mate van vernatting nodig is. En waar er wélke maatregelen genomen moeten worden. Iedere natuurparel heeft zijn eigen omstandigheden en vraagt om een eigen unieke combinatie van ingrepen. De maatregelen kunnen technisch of juridisch van aard zijn. Bij technische maatregelen kunt u denken aan het verontdiepen en dempen van sloten, het plaatsen van stuwen of het (tijdelijk) belemmeren van de afvoer. Bij juridische maatregelen gaat het bijvoorbeeld om het aanpassen van een peilbesluit, het verlenen van een keurontheffing, een besluit tot aanleg of verbetering van een waterstaatswerk.

Opbouw gebiedsprogramma
Het gebiedsprogramma bestaat uit een tweetal documenten:

1. Een verslag van een tweedaagse schetsschuit
2. Het uiteindelijke gebiedsprogramma.

Een schetsschuit is een werkwijze van de Dienst Landelijk Gebied, onderdeel van het ministerie van LNV, waarbij in een kort tijdsbestek een visie voor een gebied wordt opgesteld. Bij deze werkwijze worden diverse deskundige/specialisten van diverse organisatie bij elkaar gebracht samen met plaatselijke gebiedskenners. Na een terreinbezoek wordt zo veel mogelijk informatie samengebracht over natuur- en landschapswaarden, het hydrologisch systeem, de grond- en oppervlaktewaterstromen, cultuurhistorische waarden, de sociaal-economische omstandigheden, agrarische bedrijvigheid. Op basis van die informatie worden kansen en bedreigingen geanalyseerd en uiteindelijk leidt dit tot een gebiedsvisie. Deze visie is nader uitgewerkt in het gebiedsprogramma, waarin tevens is opgenomen op welke wijze, door de uitvoering van welke projecten gestreefd wordt om de visie te realiseren.

Hier vindt u de zoneringskaart voor Wijboschbroek.

INTERVIEWS MET PARTNERS

ZLTO: ‘Variatie houden in het landschap’
Koeien en wandelroutes maken de natuurbeleving groter

Fraaie, houten veldpoorten, wandelroutes over landerijen en koeien in de wei. De boeren in het Wijboschbroek zetten zich in voor een maximale natuurbeleving in het gebied. “Bij de herinrichting van een perceel vragen wij aandacht voor ´praktische boerenzaken´, zodat agrarische bedrijven tóch een plek hebben in dit reconstructiegebied”, zegt Anton van den Broek, voorzitter van de Zuidelijke Land- en Tuinbouworganisatie (ZLTO) afdeling Schijndel.

De herinrichting moet ervoor zorgen dat het Wijboschbroek aan bepaalde natuurdoelen voldoet. Zoals natter maken van het gebied, omdat de bodem er nu te droog is. Agrariërs kunnen daarvan last krijgen omdat niet alle landbouwteelt is opgewassen tegen nattigheid. Ziedaar de rol van ZLTO in het hele project: belangenbehartiger van de boeren. Bij de reconstructie zijn hierbij ook betrokken: de gemeente Schijndel, het waterschap Aa en Maas, Staatsbosbeheer, de provincie Noord-Brabant en de Dienst Landelijk Gebied (DLG).

Gevarieerde natuur
Van den Broek: “ZLTO speelt een bescheiden rol in het proces van natuurontwikkeling. Logisch, want we zitten in een natuurgebied en daar heeft de boer tegenwoordig niet meer de regie. DLG heeft boerenpercelen opgekocht om er ruimte te maken voor natuur. Maar wij denken wel mee hoe we tóch enkele agrarische bedrijven overeind kunnen houden. Dat is belangrijk omdat we daarmee variatie houden in het landschap en de natuurbeleving vergroot. Dus niet alleen bossen en struiken, maar ook weidse uitzichten op goed beheerde landerijen. En niet te vergeten: koeien in de wei. Dat vind ik puur genieten. Het is toch niet voor te stellen dat die hier niet meer zouden rondlopen? Bovendien verkleinen we met zichtbare koeien de afstand tussen consument en producent.”

Voorbeelden
Van den Broek noemt enkele voorbeelden van rekening houden met agrarische activiteiten. Zoals bij nieuwe aanplant voldoende ruimte openlaten tussen twee percelen, zodat er nog landbouwmachines door kunnen. Of: als aan de rand van grasland nieuwe bomen worden neergezet, zet ze dan zó neer dat er veel schaduw ontstaat voor het vee. Is dat perceel bedoeld om te hooien dan heeft het juist veel zon nodig; zet de houtaanplant dan liever westelijk van het kavel neer. Voor het zicht maakt het niet uit of het groen links of rechts staat.

Medewerking boeren
De boeren verlenen graag hun medewerking aan lopende projecten in de recreatieve sfeer. Zo komen er steeds meer houten veldpoorten bij een weiland. Dat levert een heel fraai detail op van een stuk grond waaromheen anders alleen prikkeldraad staat. Daarnaast geven boeren toestemming om wandelroutes dwars door hun landgoed te laten lopen. En is er een boerderij dat bed&breakfast aanbiedt.

Bezuinigingen
Door bezuinigingen op overheidsniveau kan DLG minder grondaankopen doen dan eerst de bedoeling was. Staatsbosbeheer en de provincie pakken de gronden die al in eigendom waren vast aan. Daarnaast ligt de aankoop van bijvoorbeeld een rundveebedrijf momenteel stil. En dat is best lastig voor de ondernemers die zo niet weten waar ze aan toe zijn. Hun vee heeft voorlopig geen last van wachten op besluiten. Want met de vernatting is het nog niet zo ver dat zij met de poten binnenkort in het water komt te staan”, zegt Anton van den Broek.

Waterschap Aa en Maas: gebiedsgericht waterbeheer
‘Slanke sleutelbloem mooie graadmeter voor vernatting’

Stuwtjes en ondiepe sloten zorgen voor meer kwelwater in het Wijboschbroek. Dat water is nodig omdat dit natuurgebied nu te droog is om het oorspronkelijke landschap te herstellen. Waterschap Aa en Maas realiseert er de vernatting in zijn rol als waterbeheerder. “Als het hier weer wemelt van de slanke sleutelbloemen, dan hebben wij ons doel gehaald, ” zegt Ernest de Groot, lid van het Dagelijks Bestuur van het waterschap.

Het Wijboschbroek is een zogenaamde natte natuurparel, aangewezen vanuit het provinciaal waterhuishouding- en reconstructieplan. “Samen met de gemeente Schijndel, Staatsbosbeheer, de Zuidelijke Land- en Tuinbouworganisatie, de provincie Noord-Brabant en de Dienst Landelijk Gebied (DLG) hebben we een breed gebiedsprogramma opgezet. Zodat we gezamenlijk de woon-, werk- en leefomgeving van het Wijboschbroek kunnen versterken. Dus niet alleen verdrogingbestrijding; ook landschap, cultuurhistorie en landbouw zijn onderdelen van het programma. Binnen die aanpak richt het waterschap zich op de verbetering van de waterhuishouding. Daarvoor hebben we een inrichtingsplan gemaakt,” vertelt De Groot.

Inrichtingsplan
Het waterschap bezocht de streek en liet zich informeren om tot een gedegen inrichtingsplan te komen. Met de bedoeling de grondwaterstand te herstellen en daarmee het kwelwater te laten toenemen. De bestuurder: “We hebben concrete plannen om stuwen bij te plaatsen. En om oevers te verbouwen, zodat waterlopen minder diep insnijden. Hoe minder diep een waterloop is, hoe minder kwelwater erdoor wordt afgevoerd en hoe meer kwelwater ten goede kan komen aan het gebied. En vervolgens weer aan kwelplanten, die het goed doen op het kalkrijke kwelwater, zoals de slanke sleutelbloem. Als die bloem er weer in grote aantallen staat, is dat dus een mooie graadmeter voor de vernatting.”

Gebiedsgericht waterbeheer
Het verhogen van de waterstanden in het Wijboschbroek wil het waterschap verantwoord doen. Zodat herstel van de waterhuishouding vooral plaatsvindt in het natuurgebied en zo min mogelijk bij boerenlanden. “De natuur koesteren we, maar de landbouwkundige belangen zijn net zo belangrijk. Daarom voeren wij gebiedsgericht waterbeheer: de te realiseren waterhuishouding moet positief uitpakken voor zowel bos en natuur als landbouw. Dus als op cruciale plekken agrarische gronden liggen, dan koopt DLG die aan”, zegt De Groot.

Fasering
Door overheidsbezuinigingen zijn nog niet alle gronden verworven in het Wijboschbroek. Daarom heeft het waterschap een prioriteitenlijst opgesteld van delen waar de organisatie alvast aan de slag kan. De Groot: “Zo kunnen we gefaseerd beginnen met het aanpassen van greppels, sloten en dammen zonder de belangen van agrariërs te schaden.”

Waterthema’s
Aa en Maas zet zich in voor de waterhuishouding in Oost-Brabant. En staat daarbij een aantal waterthema’s voor: veilig, voldoende, schoon, natuurlijk en recreatief water. En ruimte voor water. Het waterschap heeft de zorg voor dijken, wateraanvoer via beken en sloten, het zuiveren van rioolwater en herstel van natuur. Zoals het weer laten ‘kronkelen’ (hermeanderen) van beekjes en gebieden openstellen voor kanoërs of sportvissers. In stedelijke gebieden krijgt (regen)water een plek in aparte bergingsgebieden, zodat geen wateroverlast plaatsvindt.

Staatsbosbeheer: meer biodiversiteit in het Wijboschbroek
Natuur om van te genieten

Het Wijboschbroek krijgt een gevarieerder uiterlijk door de terugkomst van verschillende soorten dieren en planten. Staatsbosbeheer vormt daartoe de bosdelen met maar één boomsoort om tot natuurlijke bossen. Meer biodiversiteit is goed voor de natuur en maakt tegelijk een bezoek aan dit prachtige, oude cultuurlandschap interessanter.

Staatsbosbeheer heeft meer dan 345.000 hectare aan natuur in beheer. En is daarmee de grootste natuurbeherende organisatie in Nederland. “Veel bossen in Nederland zijn ooit aangeplant voor de houtteelt met bomen die snel groeiden en geschikt waren voor bijvoorbeeld de mijnbouw. Men plantte honderden hectares in rijen achter elkaar. Zo ontstonden bossen met maar één soort boom zonder veel ondergroei van struiken en planten: monotoon en saai voor zowel mens, plant als dier,” vertelt José Borsboom, boswachter bij Staatsbosbeheer.

Biodiversiteit
“Verspreiding van verscheidenheid in genen, soorten en ecosystemen. Dat is de betekenis van biodiversiteit, dus veel ´soorten´ bij elkaar overleven beter”, legt Borsboom uit. Staatsbosbeheer plantte afgelopen jaren verschillende bomensoorten in het Wijboschbroek, zoals populieren. In de negentiende eeuw werden deze bomen ook al aangeplant. Het hout gebruikte men in de klompenindustrie. Verder zijn er dit jaar lindebomen geplant; die horen thuis in de Nederlandse bossen. Het blad heeft een bijzondere functie bij de vorming van een goede strooisellaag, waarmee een voedzame bodem ontstaat.

Ruimte maken
Om bomen te plaatsen, is ruimte nodig: “Wij zagen in het Wijboschbroek de monotone bosdelen om en ook bomen die hier niet thuishoren, zoals de Corsicaanse den. Maar de eik bijvoorbeeld blijft staan, want die hoort er wel. Op en in eiken leven honderden insecten die voedsel zijn voor vogels. Deze bomen laten tevens licht door op de bodem, waardoor struikgewas kan groeien en bloeien. En waarin vogels en muizen ruimte vinden om nesten te bouwen. Op de gekapte plekken komt gevarieerde boomaanplant. En er groeien struiken en planten van de zaden die de wind meebrengt of die overvliegende vogels uitpoepen”, zegt Borsboom.

Herstel waterhuishouding
Oorspronkelijk was het Wijboschbroek een moerasbos met voedselrijke en leemhoudende grond. Er stonden bijzondere planten en bloemen, zoals de zwarte rapunzel, de eenbes, sleutelbloemen en bosanemonen. Door eeuwenlange ontginning werd de bodem droger. Samen met het waterschap Aa en Maas werkt Staatsbosbeheer aan het herstel van de waterhuishouding.

Recreatie
Naast het aanbrengen van biodiversiteit faciliteert Staatsbosbeheer ook recreatie. Zeker vlakbij grote steden is er behoefte aan ruimte om te fietsen en wandelen. Aan de Baksdijk wordt een themaroute opgezet om de cultuurhistorie van het gebied te laten zien, via oude kerkpaden en langs de vroegere populierenteelt. Verder zijn er wandelexcursies die vanaf de Schaapskooi Schijndel starten. En educatieve programma´s voor kinderen, zodat die lekker buiten kunnen zijn; er is zelfs een iPod route, te downloaden via http://www.staatsbosbeheer.nl/.
Niet alleen voor kinderen is de natuur gezond, volgens Borsboom: “Mensen realiseren zich soms niet dat de natuur zuiverend is voor de geest en goed is tegen stress. Of het nu zittend op een bankje is of wandelend met beide voeten op de grond. Ik zou zeggen: probeer het eens!”

Provincie Noord-Brabant: ‘Het Wijboschbroek is een pareltje’
Plattelandsontwikkeling zoals het is bedoeld

Natuur, water, cultuurhistorie, landschap, landbouw, leefbaarheid en recreatie: al deze facetten van plattelandsontwikkeling komen samen bij de herinrichting van het Wijboschbroek. “Daarnaast werken de partners heel goed samen in dit prachtige gebied”, zegt Anneloes Visser, gebiedscoördinator Maas en Meierij van de provincie Noord-Brabant.

Visser: “Dit project is in meerdere opzichten een ´pareltje’: een prima voorbeeld van hoe de plattelandsontwikkeling is bedoeld.” De samenwerkende partners zijn de gemeente Schijndel, het waterschap Aa en Maas, Staatsbosbeheer en de ZLTO. De Dienst Landelijk Gebied (DLG) begeleidt de uitvoering. De provincie stimuleert een vitaal platteland met subsidies om de zogenoemde reconstructiegebieden opnieuw in te richten. Door de huidige overheidsbezuinigingen zet zij die subsidiegelden nu vooral in op de cruciale gebieden waar belangrijke reconstructiedoelen liggen.

Natte natuurparel
Eén van de reconstructiedoelen is het herstel van natte natuurgebieden of ‘natte natuurparels’, zoals het Wijboschbroek. En bescherming van de bijzondere flora en fauna die daar thuishoren. De provincie wil in dit gebied de oorspronkelijke natuur herstellen, die afhankelijk is van een hoog grondwaterpeil en schoon oppervlakte- en grondwater. En daarbij ook kleine stukjes natuur met elkaar verbinden tot een groter geheel. Daar waar de landbouw in de knel komt door hogere grondwaterstanden, koopt DLG gronden aan of zet de provincie ruilgrond in.

Alle facetten
Ook andere doelen zoals recreatie, leefbaarheid, cultuurhistorie en landschap zijn een belangrijk onderdeel van het gebiedsprogramma. “In het Wijboschbroek komen al die facetten bij elkaar. Bijvoorbeeld de aanleg van nieuwe wandel- en fietspaden en het herstel van de natte natuur met bijbehorende beplanting. Plus het zichtbaar maken van cultureel erfgoed zoals de oude populierenteelt. De realisatie van de Schaapskooi is ook typisch een project dat door samenwerking -in dit geval van veel vrijwilligers- tot stand kwam, zowel bij de bouw als bij de exploitatie,” zegt Anneloes Visser.

Samenspel
Zij vervolgt: “De provincie heeft in dit proces een regisserende rol. Samen met de partners heeft zij de plannen vorm gegeven. de andere partners zorgen in samenspel voor de realisatie. Denk aan het verlenen van het voorpootrecht (recht om bomen te planten in aangrenzende bermen), natuurontwikkeling bij de voormalige rioolwaterzuiveringsinstallatie en het verhogen van grondwaterstanden. Het kan niet beter: iedereen neemt zijn verantwoordelijkheid.”

Maximaal inzetten
Alle reden voor de provincie om maximaal bij te dragen aan de realisatie van dit project. Eind vorig jaar stelde zij € 180.000 beschikbaar voor projecten uit het gebiedsprogramma. De partners zorgen gezamenlijk voor nog hetzelfde bedrag, de andere helft. Hoewel de economische crisis ook op dit project zijn weerslag heeft, zit de provincie niet stil. Visser: “Het geld dat er nog wel is, zetten we maximaal in door cruciale hectares aan te kopen. Hierdoor kan de herinrichting op korte termijn op circa 195 hectare beginnen. Daarnaast klopt de provincie in het kader van de kabinetsonderhandelingen aan bij het Rijk om meer geld te krijgen voor de aankoop van natuurgebieden.